Tekstil İşveren ONLINE

Türkiye'nin kanayan yarası 'kayıtdışı ekonomi' kayıt altında çalışan işyerlerini tehdit etmeyi sürdürüyor.

Kısaca devletten gizlenen, kayda geçirilmeyen/geçirilemeyen ve bu sebeple denetlenemeyen faaliyetler olarak tanımlanan kayıtdışı ekonominin Türkiye'deki boyutları büyük boyutlara ulaştı.

Türkiye İşveren Sendikaları Konfederasyonu (TİSK) araştırmalarında Türkiye'de kayıtdışı ekonominin resmi GSYlH'ya oranının yaklaşık yüzde 45'i bulduğu ve toplam istihdamın dörtte birinin de kayıtdışı olduğu bildirildi.

Raporda Türkiye'de kayıtdışı ekonomiye yol açan nedenler olarak işletmeler üzerindeki, vergi ve diğer yasal yükümlülüklerin ağır baskısı, vergi sisteminin istihdama dayandırılması, çalışma mevzuatının esnek yapıda düzenlenmemiş oluşu, işletmelere yönelik bürokratik işlemlerin çok fazla; bezdirici nitelikte; karışık ve aşırı cezalandırıcı oluşu, işçi sendikalarının, işletmelerin performansını gözetmeyen çeşitli yaklaşım ve uygulamaları gösteriliyor.

Kayıtdışı istihdamın gelişmesinin altında, istihdama dayandırılan vergi sisteminin yattığı vurgulanan raporda, istihdam ve ücret kayıtları gerçeğe uygun olan işletmeler, toplu iş sözleşmesi uygulayanlardan ibaret kaldığından, bu durumun sendikal ilişkilerin de zayıflamasına ve sistemden kaçış eğiliminin yükselmesine neden olduğu ifade edildi.

TİSK raporunda Türkiye'de toplumun genel vergi yükünün dünyaya göre düşük, kayıtlı üretimin vergi yükünün ise çok yüksek olduğu dile getirildi. TİSK raporunda şu görüşlere yer verildi:

GSYİH'nm yüzdesi olarak kayıtdışı ekonomi (%)

Nijerya 76

Tayland 70

Mısır 68

Filipinler 50

Meksika 49

Türkiye 45

Rusya 40

Malezya 39

Güney Kore 38 Brezilya 29

Yunanistan 29

Macaristan 27

İtalya 26

ispanya 24

Belçika 22

Arjantin 21

İsveç 20

Danimarka 19

Kanada 16

Çek Cum. 15

Fransa 15

Almanya 14

Avustralya 13

Hollanda 12

İngiltere 11

HongKong 11

Avusturya 10

ABD 9

Japonya 8

İsviçre 8

Kaynak: The Economist, Türkiye için DİE (1999)

"Türkiye'de yüzde 55 olan net ücret/işgücü maliyeti oranı diğer ülkelerde yüzde 87'ye kadar yükselmektedir. Türkiye'de brüt ücretten devlete yapılan kesintilerin oranı, OECD ortalamasının iki katıdır.

Diğer yandan, ülkemizde işverenin işgücü maliyetine yansıyan yasal yükümlülükleri de (SSK primi işveren payı, Zorunlu Tasarruf Fonu işveren payı, Çıraklık ve Mesleki Eğitim Fonu, kıdem ve ihbar tazminatlan, vb.) toplam işgücü maliyeti içinde önemli paya sahiptir.

Türkiye, özellikle rakipleriyle karşılaştırıldığında, 1997 yılı itibariyle ülkemizde söz konusu payın yüzde 20 olduğu, diğer ülkelerde ise yüzde 3'e kadar indiği izlenmektedir.

Türkiye'de ücretlilerin dağılımı

Ekim 1998, (Binkişi)

Toplam işgücü :

Toplam istihdam :

Toplam ücretli :

- SSK'ya kayıtlı sendikalılar :

- SSK'ya kayıtlı sendikasızlar :

Devlet memurları :

Kayıtdışı çalışanlar :

23.400

22.000

9.600

1.300

4.200

1.900

2.200

(*) Kaynak: DİE, SSK, DPT

(*) Söz konusu rakam, 2000 yılı ikinci çeyreği için 2.590 milyon kişidir.

İşveren yükümlülükleri oranı uluslararası piyasalarda rekabet ettiğimiz Uzakdoğu ülkelerinde ortalama yüzde 12'dir. Nitekim 4369 sayılı 'Vergi Reform Yasası'nın genel gerekçesinde, reformu zorunlu kılan şartlar ifade edilirken, 'Kayıtlı işçi istihdamı yükü katlanılmaz haldedir' denilmiştir."

Raporda ayrıca kayıtlı işletmelerin vergi yükünü azaltma iddiasını taşıyan "Vergi Reform Yasası"nın etkili olmadığı savunularak, 4447 sayılı yasa ile getirilen işsizlik sigortası ve SSK mevzuatıyla ilgili yeni mükellefiyetlerle kayıtlı işletmeler üzerindeki yüklerin daha da artırıldığına dikkat çekildi.

Raporda, yüksek bir kayıtdışı oranı ile girişimciyi desteklemeyen bürokratik yapının bir arada bulunmasının tesadüf olmadığı savunularak, ağır bürokrasinin de kayıtdışını doğuran önemli etkenlerden biri olduğu dile getirildi.

Ülkeler itibariyle net ücret/iş-gücü maliyet oranı (1997)

Ülkeler (%)
Avustralya 87.1
Danimarka 81.1
Kanada 74.1
İzlanda 73.5
İrlanda 72.7
ABD 71.4
İngiltere 71.1
Lüksemburg 69.6

Norveç 68.4

İsviçre 66.1

Japonya 65.9

AB ortalaması 63.4

Ülkeler (%)

İsveç 59.6

Yunanistan 59.5

Portekiz 58.6

Hollanda 56.3

Finlandiya 54.9

İspanya 54.5

Türkiye 54.5

Belçika 52.8

Fransa 52.4

Avusturya 51.0

italya 49.4

Almanya 49.2

Kaynak: Avrupa Sanayi ve İşveren Konfederasyonları Birli&ği (UNICE)

DPT'nin kayıtdışı tespitleri

Kayıtdışı ekonominin yapısal nedenleri arasmda ekonominin gelişmişlik derecesi sayılabilir. Gelişmekte olan ekonomilerin en belirgin özelliklerinden biri kurumlaşmış işletmelerin azlığı, küçük ve orta işletme sayısının fazla olmasıdır. Bu durum kayıtdışılıkta etkili olabilmektedir.
Kayıtdışı ekonominin gelişmişlik düzeyinden, kamu kesiminden, sosyo-ekonomik faktörlerden ve ücretler üzerinden yapılan yüksek kesintilerden kaynaklanan sebepleri mevcuttur.
Ekonomide sürekli yaşanan yüksek enflasyon olgusu, kayıt dışı ekonomiyi büyüten bir neden olduğu gibi, aynı zamanda kayıt dışı ekonomi de enflasyonun artmasına neden olmaktadır.
Ekonomik politikalar, ekonomik istikrarsızlık ve krizler kayıtdışılığa yol açan önemli bir neden olarak karşımıza çıkmaktadır.
Hızlı nüfus artışının, göçün, işsizliğin ve çarpık kentleşmenin işgücü piyasası üzerindeki etkileri nedeniyle kayıt dışı istihdama zemin hazırlanmaktadır.
Kayıt dışı ekonominin büyümesinde bir başka etken küreselleşmeye bağlı olarak esnek üretimin önem kazanmasıdır. Dünya ölçeğinde pazar ve rekabet koşullarının değişmesi, işvereni sürekli verimliliğini artırmak ve işgücü maliyetini düşürmek zorunda bırakmakta, bu ise üretimin esnekleştirilmesiyle mümkün hale gelmektedir.
Hızlı nüfus artışının, göçün, işsizliğin ve çarpık kentleşmenin işgücü piyasası üzerindeki etkileri nedeniyle de kayıtdışı istihdama zemin hazırlanmaktadır.